En xaneiro de 1894, o barrio de Cesuras, pertencente á parroquia de Santiago de Mondoñedo, acollía unha das populares «fías», aquelas xuntanzas tradicionais que eran o epicentro da vida social e o lecer dos mozos da época. Porén, aquela noite de inverno, o ambiente festivo remataría nunha profunda traxedia que marcaría a crónica negra local.

Entre as dez e as once da noite, coa concorrencia no seu punto álxido, un grupo de mozos procedentes de diversos puntos de Mondoñedo e arredores —Cesuras, Pumariño, San Lázaro, Valiño, Zoñán e a propia vila mindoniense—, que xa mantiñan vellas rivalidades, comezaron unha acalorada discusión. O que empezou con reproches pronto derivou en fortes bofetadas, golpes de estacha e, finalmente, o brillo ameazante das armas brancas.

No medio da liorta, Manuel Lorenzo González, máis coñecido entre os seus veciños como Manuel «do muíño» e residente no barrio de San Lázaro de Abaixo, recibiu unha certeira coitelada no costado esquerdo. O aceiro atravesou con brutalidade a súa chaqueta e o chaleco, alcanzando directamente o corazón.

Os seus propios compañeiros, sen seren conscientes en absoluto da gravidade extrema da ferida, cargaron con el para sacalo de alí. Deixaron atrás as casas do barrio de Rego de Cas ata chegaren ao lugar coñecido como «As Calzadas» (preto do Santuario dos Remedios), un punto do que parte un camiño de carro en dirección ao barrio do Casal. Alí, ao decatarse de que o rapaz xa non respiraba nin tiña sinal ningún de vida, depositaron o seu corpo inerte no chan. Ao día seguinte, as xentes de Mondoñedo espertaron coa sobrecolledora nova do achado do cadáver de Manuel.

A Garda Civil, tras ser informada do luctuoso suceso, iniciou as pescudas de inmediato, detendo a varios dos mozos que participaran na fía, tanto amigos do finado como presuntos autores do crime. Con todo, a voz popular e as lembranzas transmitidas polos maiores apuntaban a que o autor material da ferida mortal fora un mozo de Pumariño que, fuxindo decontado da xustiza, logrou emigrar a América para non regresar xamais.

Para perpetuar o recordo da traxedia e marcar o punto exacto onde Manuel «do muíño» deu o seu último alento, colocouse unha pequena cruz de cantería na marxe esquerda da estrada que sobe dende o Santuario dos Remedios cara a Cesuras e Zoñán. Alí permaneceu erguida, desafiando ao tempo durante décadas.

Porén, o azar do progreso xogoulle unha mala pasada. Hai anos, durante as tarefas de roza das marxes da estrada con maquinaria pesada, a cruz —que xa estaba practicamente cuberta polo mato— foi golpeada e rota por accidente, desaparecendo despois do lugar.

Malia o esquecemento oficial, a memoria popular resistiuse a morrer. Mans anónimas e respectuosas, coñecedoras da vella historia do lugar, decidiron repoñer o símbolo pola súa conta. Confeccionaron unha nova e humilde cruz utilizando fragmentos de lousa que pegaron directamente sobre as pedras do valo que sostén o terreo, tal e como inmortaliza a fotografía que axunta as liñas.

Hoxe en día, a gran maioría dos mindonienses descoñece por completo este dramático suceso e a existencia desta silenciosa testemuña de pedra. Oculta baixo unha densa capa de hedras e herbas bravas, a pequena cruz de lousa pasa desapercibida para os camiñantes e condutores que transitan pola estrada. Unha historia de sangue, exilio e respecto popular que o recoñecido xornalista e escritor D. José de Cora tamén rescatou na súa sección «Historia Criminal de Lugo» o 5 de xuño de 2016, e que hoxe volve saír á luz para seguir formando parte do patrimonio oculto de Mondoñedo.

Coa colaboración de Andrés García Doural