En moitas ocasións escoitamos citar a Dª Pilar Moirón Agüera como a antiga propietaria da emblemática edificación do Cantón Grande onde residiron diversos membros da familia Cunqueiro en Mondoñedo —hoxe convertida en espazo musealizado e no establecemento público coñecido como a “Taberna de Galiana”. Porén, quen foi realmente esta muller adiantada ao seu tempo? A través desta crónica recuperamos os datos biográficos e os fitos vitais de Dª Pilar, poñendo luz sobre unha figura clave na vida social, comercial e relixiosa do Mondoñedo do século XX e revelando aspectos inéditos da árbore familiar dos Cunqueiro. Como resumo visual da súa fascinante traxectoria, a seguinte infografía sintetiza os grandes piares da súa vida:

Orixes en Riotorto e a vocación docente

Dª María del Pilar Vicenta Moirón Agüera naceu o 6 de xaneiro de 1865 no lugar de Cachán, na parroquia de San Pedro de Riotorto. Filla lexítima de D. Manuel Moirón e Dª Nicolasa Agüera, e neta por vía paterna de D. Cayetano Moirón e Dª Isabel Fernández, e por liña materna de D. Vicente Agüera e Dª Vicenta Díaz Aguiar, a nena foi padriñada no seu bautismo polos seus propios irmáns maiores, D. Eugenio e Dª María del Carmen Moirón Agüera.

Malia as dificultades da época para o acceso das mulleres á educación superior, Dª Pilar realizou os seus estudos coa firme intención de dedicarse á docencia. Tras rematalos con éxito, en outubro de 1892 o Rector da Universidade de Santiago, a proposta da Xunta Provincial de Instrucción Pública, nomeouna mestra da escola de Santa María de Doroña, no concello de Vilamaior (comarca de Betanzos).

Con todo, en febreiro de 1893 Dª Pilar renuncia ao seu cargo. A grave enfermidade e o posterior falecemento o 5 de novembro de 1893 da súa irmá e madriña Carmen —deixando orfas a tres nenas moi pequenas— marcaría o seu regreso definitivo ás terras mindonienses.

«La Novedad»: un comercio de moda no corazón de Mondoñedo

En xullo de 1894, tras abandonar o maxisterio, Dª Pilar establécese na edificación sinalada co número 18 da Praza da Constitución de Mondoñedo (actual Praza da Catedral). Na planta baixa do inmoble fundou un elegante comercio de modas e téxtil bautizado como “La Novedad”.

Aquel establecemento converteuse nun referente do vestiario e o adorno na vila. Nas súas estanterías vendíanse toquillas, pañuelos de seda, ornamentos de igrexa, espolíns de seda e ouro, brocados, camisas brancas e de cor, corbatas, meias e calcetíns, encaixes de malla, guipúr de Camariñas, damascos, terciopelos tornasol, faldóns de cristianar, peluches, lás, mantóns, sombreiros, boinas rusas, velos de Chantilly e Lión, corsés á medida e cintería variada. A casa fora adquirida por Dª Pilar a D. Julián Hervás Buendía, Deán da catedral mindoniense, párroco de Santiago e administrador do Hospital de San Paulo. Con anterioridade, o caserón fora alugado polo exalcalde de Mondoñedo D. Tiburcio Miranda. Un documento do Registro de la Propiedad do ano 1876 describía así a propiedade:

«casa sita en la Plaza Pública de esta ciudad de Mondoñedo, señalada con el número 19 y antes tenía el 17, compuesta de tres altos con su desván, patio, dos tiendas, dos cuadras, dos bodegas, su cocina en el primer piso, a la parte de atrás, comedor, antesalas, salas y gabinetes, lo que hace de extensión, por su frontis, siete metros y quince centímetros lineales, por su trasera, siete con cincuenta centímetros, y de longitud, con inclusión del soportal, dieciocho metros y ochenta centímetros».

Como anécdota de época, en 1894 Dª Pilar e outra veciña, Dª Dolores Bolaño, foron vítimas dun escandaloso timo mercantil: en lugar do xénero de roupa encargado a Valladolid, recibiron paquetes perfectamente empaquetados pero recheos unicamente de pedras, un suceso do que a prensa da época se fixo amplo eco.

Nais de acollida e o enlace Cunqueiro-Mora

Ao quedaren orfas de pai e nai a idades tan temperás, Dª Pilar asumiu con enorme xenerosidade a manutención, educación e coidado das súas tres sobriñas: Amparo (nacida en Ezcaray en 1882), Eugenia (nacida en Burgos en 1886) e Josefa Pilar (nacida en Madrid en 1888 e falecida en Mondoñedo en 1931), fillas do tenente de Infantería D. Manuel Mora Bermúdez e de Dª Carmen Moirón.

Co paso dos anos, as mozas fixéronse adultas na casa da Praza. En 1907, a menor delas, Josefa, namorou do boticario D. Joaquín Cunqueiro Montenegro, quen rexentaba a farmacia familiar na vivenda dos Barja no fondo do Cantón.

Ás oito e media da noite do 1 de outubro de 1908, a casa da Praza Mayor acolleu a vodas públicas entre D. Joaquín Cunqueiro (de 31 anos, natural de Cambados e viúvo de Purificación Blanco) e Dª Josefa Mora Moirón (de 22 anos). Foron testemuñas do enlace D. César González-Seco (curiosamente, futuro sogro de Álvaro Cunqueiro) e D. José Cigarrán Cotilla. Deste matrimonio nacería o xenial escritor Álvaro Cunqueiro.

Unha vida pública activa e un tráxico accidente

En setembro de 1918, Dª Pilar Moirón sufriu un grave accidente de tráfico no quilómetro 30 da estrada Lugo-Ribadeo, a pouca distancia de Mondoñedo, ao envorcar o autobús correo por un fallo na dirección. No sinistro faleceu Dª Elena Molina Álzaga, esposa do deputado provincial D. Emilio Collazo, mentres que Dª Pilar e o garda civil mindoniense D. José Devesa Barreiro resultaron feridos de consideración.

Cara ao ano 1932, Dª Pilar pechou as portas do seu comercio téxtil. A planta baixa do inmoble pasou a albergar en outubro dese mesmo ano as oficinas do Registro de la Propiedad, baixo a xestión interina do avogado de Castropol D. Murias Traveso. Coma testemuño deses anos de actividade e servizos na vivenda, consérvase o orixinal recibo de subministro eléctrico da época:

Paralelamente, Dª Pilar mantivo un profundo liderado relixioso na vila. En xaneiro de 1933 foi elixida Hermana Ministra da Venerable Orden Tercera (V.O.T.) de San Francisco de Mondoñedo, cargo dende o que promoveu múltiples iniciativas caritativas, entre elas a doazón en 1935 dun fermoso hábito e cordón para a imaxe de San Francisco de Asís que se venera na chapelaría da Orde.

O legado gravado no espello

Dª Pilar Moirón Agüera faleceu á unha da madrugada do 3 de abril de 1944 na súa casa natal de Cachán (Riotorto), sendo xa ex mestra nacional e ex Ministra da V.O.T., e sobrevivíndolle os seus irmáns presbíteros, D. Justo e D. Patricio.

Antes de finar, Dª Pilar legou a propiedade do inmoble do Cantón Grande á súa sobriña-neta Carmen Cunqueiro Mora. A mediados do ano 1949, os irmáns Cunqueiro Mora (Carmen, Álvaro e Hernán José) trasladáronse a vivir a esta histórica casa, deixando de pagar alugueiro noutras edificacións da vila e convertendo este caserón no centro neurálxico da vida do escritor.

Hoxe en día, quen visite a segunda planta do inmoble pode contemplar un meirande espello de época que preside a estancia, coronado de xeito maxestoso coas iniciais «P.M.»:

Unha pegada silenciosa pero indeleble de Dª Pilar Moirón Agüera, unha muller emprendedora, mestra, comerciante e protectora familiar sen a cal a historia da familia Cunqueiro en Mondoñedo non se escribiría da mesma maneira.

Coa colaboración de Andrés García Doural