En outubro de 1927, a comarca da Mariña e as terras de Mondoñedo convertéronse no escenario dun complexo exercicio militar táctico. Baixo a dirección do Gobernador Militar de Lugo e coronel do Regimento de Infantería Zamora nº 8, D. José García Zabarte, o 12 de outubro dese ano concentráronse en Vilalba diversas forzas de Infantería da 15ª División. O seu obxectivo era tan singular como estratéxico: despregarse cara ás inmediacións de Mondoñedo para repeler un hipotético desembarco inimigo nas rías de Ribadeo, Foz, Viveiro e o Barqueiro.

A operación espertou unha grande expectación. O propio coronel Zabarte e o Xefe de Estado Maior da División, D. Toribio Martínez Cabrera (militar de prestixio que hoxe conta cunha rúa na cidade de Astorga), abriron as xornadas cunha concorrida conferencia explicativa na casa consistorial de Vilalba.

O acuartelamento en Mondoñedo

Na noite do 13 ao 14 de outubro, un batallón desta forza, ao mando do tenente coronel Lamela, desprazouse ata a cidade de Mondoñedo. As autoridades municipais envorcáronse co continxente, facilitándolles un cómodo aloxamento tanto para os soldados como para o gando, as cabalgaduras e os carruaxes de transporte.

Como mostra de hospitalidade e distinción, o maxestoso caserón dos señores Varela de Luaces na Pena de Francia (antigo solar de Luís de Luaces) foi cedido xenerosamente para albergar o Cuartel Xeral co seu respectivo Estado Maior.

Malia a impecable organización, as tropas tiveron que enfrontarse a importantes dificultades sobre o terreo. Por unha banda, a coincidencia co bulir e a multitude das concorridas feiras das San Lucas; pola outra, o factor climático: os días 14 e 15, unha pertinaz e copiosa choiva de outono fixo imposible realizar os exercicios de campo previstos coa tropa. Non obstante, os xefes e oficiais, sen perder o ánimo, montaron nas súas cabalgaduras para recoñecer as posicións designadas nos altos dos Montes do Castelo dos Mouros e Godillos, na parroquia mindoniense de San Andrés de Masma (Marquide).

Na espectacular imaxe das manobras militares, podemos apreciar precisamente un destes intres de avance, coas tropas e o gando de carga cruzando o río en paralelo a unha ponte de madeira, coas montañas e unha casa tradicional de pedra como pano de fondo.

Inspección oficial e fogo real en Foz

O 16 de outubro, a importancia das manobras quedou rubricada coa chegada a Mondoñedo das máximas autoridades nunha viaxe de inspección oficial. O Capitán Xeneral, Sr. Sánchez Ocaña, revistou solemnemente ás tropas congregadas no Campo dos Remedios, acompañado polo Xeral Pérez Herrera, o Xefe de Estado Maior, Leocadio López, e o Gobernador Civil, o coronel Tenorio, correspondendo así á atenta acollida do concello.

Ao día seguinte, o 17 de outubro, a acción trasladouse ás proximidades da ría de Foz. Alí realizouse un espectacular exercicio con fogo real nos montes de A Cazolga e Corneria, para o cal se instalaran previamente siluetas, bandeirolas e diversos elementos de sinalización táctica para as prácticas de tiro. O día 18, as tropas dedicáronse á fortificación e preparación defensiva do terreo nos xa citados cumios de Castelo dos Mouros e Godillos, consolidando o subsector encomendado ao Batallón.

Como testemuño dese despliegue nos cumios despexados do noso rural, a fotografía inmortaliza aos oficiais a cabalo e a pé perfilándose sobre a liña do horizonte, mentres organizan as posicións estratéxicas da tropa na montaña.

O peche do triángulo defensivo

Finalmente, o día 19 as tropas emprenderon o camiño de regreso cara a Vilalba, onde o día 20 completaron as manobras con prácticas de vivac e servizos de seguridade en repouso. O broche de ouro a estes intensos exercicios púxose cun percorrido loxístico fóra de servizo realizado polos xefes e oficiais xunto ao Xefe de Estado Maior, o señor Martínez Cabrera.

Este recoñecemento final serviu para estudar en detalle a xeografía militar das Rías Altas, dende Ribadeo ata Viveiro e O Barqueiro, pechando así o triángulo defensivo Ribadeo-Viveiro-Vilalba. O día 21 de outubro, o Batallón disolveuse formalmente e as tropas regresaron de volta aos seus respectivos acuartelamentos de orixe.

A crónica oficial da época resumiu o espírito daquelas xornadas con unhas palabras que aínda resoan con forza: “Instrucción, fraternidad, derroche de cariño y siembra de gratitud, alegría y mejor preparación para ser ciudadanos útiles”. Un pedazo da nosa historia de principios de século que hoxe recuperamos grazas á memoria gráfica dos nosos arquivos.

Coa colaboración de Andrés García Doural