Coa chegada do millo ás terras de Mondoñedo a comezos do século XVII —introducido dende a Florida pola ilustre mindoniense Dª Magdalena Fernández de Luaces Estúa y Miranda, casada co asturiano D. Gonzalo Méndez de Cancio y Donlebún (natural de Tapia, gobernador e capitán xeral daquel afastado territorio americano)—, o cultivo deste cereal espallouse con forza por toda a comarca. Coa nova colleita xurdiu tamén a necesidade de erguer no noso rural construccións específicas para curar, secar e conservar os seus grans, protexéndoos da humidade do chan e do ataque dos roedores: os tradicionais cabozos.

A casa de «Pepe Díaz» e a súa estrutura orixinal

No barrio de Lousada, situado na parroquia mindoniense de San Lorenzo de Sasdónigas, atópase na parte máis alta do núcleo un caserío tradicional coñecido como a casa de “Pepe Díaz”. Trátase dun modelo representativo da nosa arquitectura do campo, dotado de eira, palleira, dependencias para o gando e a forraxe, vivenda principal, forno de cocer o pan e un cabozo verdadeiramente excepcional.

O que fai único a este cabozo é a súa localización e a súa factura: atópase erixido xusto sobre o trazado dun vello camiño de carro que comunica as vivendas coas leiras de cultivo. A edificación sostense sobre unha potente base de pedra que forma un paso elevado, sobre a cal se asentan os grosos tornarratos. O corpo do cabozo dispón de riostras e lamas verticais de madeira que permiten unha perfecta circulación e ventilación do aire do interior, coa súa estrutura de madeira cuberta con lousa da terra.

Simbolismo protexemento na pedra

Máis alá da súa rechamante tipoloxía pasante sobre o camiño, a edificación garda un detalle hídrico de singular valor: no seu frontal e aos costados da porta de acceso, xusto sobre a liña dos tornarratos e baixo a cuberta, colocáronse unhas grandes pedras de cantería gravadas con cruces de considerable tamaño. A pesar da súa relevancia, estes gravados pasan hoxe desapercibidos para a gran maioría dos veciños da contorna e para quen transita pola estrada local máis próxima. No territorio de Mondoñedo non se coñece outro cabozo que reúna este deseño tan específico —con paso inferior de carro e cruces de cantería integradas na estrutura—, aínda que si abundan exemplares con pequenas cruces de pedra nos remates do tellado ou sinaladas nas súas paredes laterais. Unha peza senlleira do patrimonio etnográfico mindoniense que demostra como a necesidade agrícola, a enxeñaría popular e a devoción simbólica se fundiron no noso rural.

Coa colaboración de Andrés García Doural